ظرفیت سازی در حقوق فضا

 | تاریخ ارسال: ۱۳۹۸/۷/۳ | 
ظرفیت سازی در فضا

نگاهی گذار به فعالیت­های دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو
 
فناوری­ های فضایی به عنوان یکی از اجزای زیرساخت­های هر کشور، در سراسر جهان نقشی کلیدی و حیاتی ایفا می­کنند. با افزایش تعداد کشورهای فعال در صحنه فعالیت ­های فضایی،‌ ضرورت تبیین مجموعه قوانین و سیاست­ های نظارت و کنترل فعالیت­ های فضایی، نه تنها در سطح بین­المللی، بلکه در سطح ملی نیز دو چندان گردیده است. یکی از عوامل تاثیرگذار و حائز اهمیت در این حوزه، دسترسی به متخصصان و امکان بهره ­­بردای از دانش و مهارت آنها در راستای افزایش ظرفیت­ های حقوق فضایی است. ظرفیت­سازی، آموزش و تمرین در حقوق فضا باعث افزایش توسعه و همکاری بین­ المللی در حوزه فعالیت­های فضایی گردیده و ظرفیت­ های کشورهای در حال توسعه در عرصه فضانوردی را گسترش می­دهد.

گزارش آخرین فعالیت­های کمیته استفاده از صلح آمیز از فضای ماورای جو:
دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو، مسئولیت برگزاری کارگاه­ های حقوق فضا را با همکاری دولت های عضو بر عهده داشته و فهرستی از فرصت­های تحصیلی در زمینه حقوق فضا را نیز تنظیم و اداره می­ نماید. علاوه بر این،‌ دفتر مزبور مجموعه‌ای از قوانین و مقررات فضایی داخلی کشورها را نگهداری نموده و همچنین در سال 2014، برنامه ای تحصیلی در زمینه حقوق فضا بوجود آورد که به عنوان یک ابزار آموزشی رایگان، برای کلیه نهادها و مؤسسات آموزشی قابل دسترس است.  
نخستین تلاش ­های کمیته استفاده صلح آمیز از فضای ماورای جو در راستای ظرفیت­سازی در حقوق فضا به سال 1978 میلادی باز می گردد. در جلسه هفدهم کمیته فرعی حقوقی کوپوس در سال 1978، که از 13 مارس تا 7 آوریل آن سال به طول انجامید، موضوعات متعددی از جمله بررسی پیشنویس موافقتنامه ماه، اصول مرتبط با پخش مستقیم تلویزیونی، پیامدهای حقوقی سنجش از دور زمین و سوالات مرتبط با تعریف یا تعیین حدود فضای ماورای جو و فعالیت­ های فضایی با در نظر گرفتن ابهامات حول محور مدار زمین ثابت مورد بررسی قرار گرفتند.
در این جلسه، با اشاره به دستاوردهای چشمگیر کشورها در عرصه فضای ماورای جو و افزایش تعداد بازیگران عرصه فضایی،‌ ضرورت پیشرفت و گسترش پا به پای حقوق فضا به منظور نظام‌مندکردن فعالیتهای فضایی کشورها، و نقش کلیدی کمیته فرعی حقوقی کوپوس به شدت احساس می گردید. تا آن زمان، 4 سند مهم در زمینه حقوق بین الملل فضا، یعنی معاهده فضای ماورای جو 1967، موافقتنامه نجات فضانوردان 1968، کنوانسیون مسئولیت 1972 و کنوانسیون ثبت 1975 لازم الاجرا گردیده بودند. لذا می توان گفت که تا قبل از آغاز دهه 1980 میلادی، نظام حقوقی حاکم بر فعالیتهای فضایی تقریبا شکل گرفته بود.
اما بسیاری از فناوری های نوظهور و پدیده هایی که بعضاً در دهه قبل و این دهه پا به عرصه وجود گذاشته اند، همچنان نیازمند تحقیق و بررسی بیشتر بوده و نوعی هشدار برای بروزرسانی نظام حقوقی حاکم بر فعالیت های فضایی است. زیرا بسیاری از موضوعات مهم و بروز در صحنه روابط بین الملل از جمله توسعه پایدار، تغییرات اقلیمی و نیروهای فضایی، در آن برهه از زمان محلی از اعراب نداشتند. با این اوصاف، ضرورت افزایش ظرفیت های حقوق بین الملل فضا در طول زمان، با ظهور پدیده های مختلف اقتصادی، سیاسی و زیست محیطی، دو چندان گردید.
یکی از موضوعات مهمی که تا قبل از ورود به قرن 21 میلادی، به فهرست موضوعات مورد بررسی کمیته فرعی حقوقی کوپوس اضافه گردید، مسئله بررسی و بازبینی اصول حاکم بر استفاده از منابع انرژی هسته ای در فضای ماورای جو بود. این اصول هرچند در سال 1992 مورد تصویب قرار گرفت،‌ اما برای اولین بار در مذاکرات کوپوس راجع به کنوانسیون مسئولیت 1972 مورد توجه قرار گرفت. این حوزه طیف گسترده ای از موضوعات را شامل شده و در این مبحث، صرفا هدف آشنایی به تمام ابعاد فعالیت های کوپوس در راستای افزایش ظرفیت ­های حقوق بین­ الملل  فضای ماورای جو در راستای پوشش موضوعات جدید و مهم است.
یکی از مهم­ترین اقدامات در راستای ظرفیت­ سازی در زمینه حقوق فضا، برگزاری کارگاه افزایش ظرفیت حقوق فضا از تاریخ 18 الی 21 نوامبر 2003 توسط موسسه بین­المللی حقوق هوا و فضا به میزبانی دولت هلند در شهر لاهه بود. در سومین کنفرانس ملل متحد درباره کاوش و بهره برداری صلح آمیز از فضای ماورای جو در سال 1999 (UNISPACE 3)، از فعالان عرصه فضایی دعوت به عمل آمد تا در راستای ارتقا توسعه حقوق فضا به منظور تحقق نیازهای جامعه بین المللی اقدام نمایند. در این کنفرانس بر اهمیت پیمان های سازمان ملل متحد درباره فضای ماورای جو تاکید گردیده و از دولت های غیر عضو دعوت به عمل آمد تا این اسناد را تصویب یا به آنها ملحق شوند.
ضرورت تنظیم قوانین و سیاست های موثر بر فعالیت های فضایی، در هر دو سطح ملی و بین المللی به تدریج برای کلیه کشورهای فعال در عرصه فناوری فضایی مبرم گردیده است. اجرای درست مقررات حقوق فضا در کشورها بستگی به حضور فعال افراد متخصص در این زمینه دارد. بنابراین، موقعیت ها و نهادهای آموزشی متمرکز بر این موضوع، از اهمیت بسیار بالایی برخوردارند.
اهداف کارگاه علمی موسسه بین المللی حقوق هوا و فضا شامل موضوعات مهمی می­گردد که عبارتند از:
  1. افزایش شناخت، پذیرش و اجرای معاهدات و اصول سازمان ملل متحد راجع به فضای ماورای جو؛
  2. ترویج تبادل اطلاعات مربوط به قوانین و مقررات فضایی برای کمک به متخصصان فعال در زمینه توسعه و اجرای آن قوانین؛
  3. بررسی توسعه مطالعات در سطح دانشگاهی و برنامه­های تحقیقاتی در زمینه حقوق فضا، با هدف ارتقا مهارتها و ظرفیتهای ملی کشورها.
در طول زمان، مسائل دیگری نیز به دایره موضوعات مورد بررسی در دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو اضافه گردید. همانطور که پیشتر اشاره گردید، این موضوعات شامل تغییرات اقلیمی، حفاظت از محیط زیست و همچنین ابعاد حقوقی اشیاء هوافضایی می گردد.
سال 2018 دوره ای شگفت­ انگیز برای دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو به حساب می آید. کنفرانس UNISPACE +50 تنها یکی از چند دستاورد و نکات مهم این سال محسوب می­گردد. با راه اندازی برنامه دسترسی به فضا برای همگان (Access to Space 4 All)، جوامع مختلف از سراسر جهان، قادر به استفاده از مزایای فناوری فضایی و کاربردهای آن گردیده اند.
در سال های اخیر کنفرانس UNISPACE +50 بزرگ ترین حرکت در راستای ظرفیت سازی در عرصه فضایی محسوب گردیده و منعکس کننده نقش منحصر به فرد دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو به عنوان گردآورنده اصلی جامعه فضایی بین المللی است. در سال 2018، بیش از 800 شرکت کننده، 30 آژانس فضایی و 11 نماینده دول عضو، از جمله نمایندگان در سطوح وزرا و معاون وزرا و دیگر حضار عالی رتبه در کنفرانس UNISPACE +50 حضور یافتند. صرف گنجایش بالای این نهاد جهت پذیرش طیف متنوعی از بازیگران عرصه فضایی، یکی از مهمترین دستاوردهای دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو در سال 2018 در راستای ظرفیت سازی در حقوق فضا است. کلیه مشارکت ها،‌ فعالیت ها و اقدامات در راستای نوآوری، ظرفیت سازی و اطلاع رسانی که در گزارش سال 2018 دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو آمده اند، نوید بخش تغییر چشمگیر در آینده استفاده صلح آمیز از فضای ماورای جو، به عنوان یک اصل و غایت والا است. اصلی ترین هسته تمرکز فعالیت های ظرفیت سازی دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو، افزایش فرصت های علمی و مطالعاتی در زمینه حقوق و فناوری فضایی است که در فصل ششم گزارش سالانه آن در سال 2018 مورد بررسی قرار گرفته است.
دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو در تلاش است تا میزان دسترسی به فرصت ­های مطالعاتی و تحقیقاتی در زمینه علوم و فناوری فضایی را فراهم آورد. در راستای تحقق این مهم،‌ نهاد مزبور فرصت­ های مختلفی درباره موضوعات فضایی ارائه می­دهند. از اقدامات کلیدی این سازمان می­توان به ارائه خدمات مشاوره­ای به موسسات تحقیقاتی و آژانس­ های فضایی در کشورهای در حال توسعه، جهت افزایش آگاهی آنها درباره حقوق فضا و کاربردهای آن، سازماندهی و برگزاری کنفرانس­ها و کارگاه­های علمی درباره فناوری فضایی و همچنین امکان دسترسی به منابع علمی و بورسیه ­های تحصیلی اشاره نمود.
از جمله تدابیر مهم دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو در راستای افزایش ظرفیت­ های عملی در سراسر جهان، برپایی مراکز منطقه­ ای آموزش حقوق و فناوری فضایی است. در هر قاره این کره پهناور، یک مرکز منطقه­ای تشکیل شده است. در قاره آسیا و اقیانوسیه، مرکز آموزش علوم و فناوری فضایی آسیا و اقیانوسیه در شهر درادون هند، از ژوئیه 2017 الی مارس 2018،‌ بیست و دومین دوره کلاس­ های سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی را برگزار نمود. در این دوره، 22 شرکت کننده از 11 کشور حضور یافتند. بیست و سومین جلسه این دوره نیز از ژوئیه 2018 الی مارس 2019 برگزار گردید.
در سایر نقاط جهان نیز کلاس­ ها و دوره­هایی با هدف افزایش سطح علمی شرکت کنندگان در رابطه با علم فضا در مراکز واقع در سایر نقاط دنیا تشکیل شده است. این مراکز و دوره­ ها شامل:
  1. مرکز منطقه ­ای آموزش علوم و فناوی فضایی آفریقا؛
  2. مرکز منطقه ­ای آموزش علوم و فناوری فضایی آمریکای لاتین و کارائیب؛
  3. برنامه آموزشی بلند مدت فناوری ­های نانو ماهواره­ای میان ژاپن و ایالات متحده؛
  4. برنامه کارشناسی جهت­یابی و کاربردهای مرتبط با آن؛
  5. برنامه آموزشی راجع به سامانه­های جهت یابی ماهواره­ای.
موارد مزبور تنها چند نمونه از دوره­ های آموزشی دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو در راستای ظرفیت افزایی در زمینه حقوق و فناوری فضایی به حساب می آید. اما از این اقدامات براحتی و روشنی می­توان دریافت که در دهه اخیر، با توجه به ظهور فناوری­های نوین و افزایش کارکردهای علم فضایی، چه در فضا و چه در زمین، ضرورت بروزرسانی سطح آگاهی جوامع و دولت ­ها، و در نتیجه ایجاد بستر مناسب برای عضویت دولت ­ها در نظام های حقوقی حاکم بر فعالیت ­های فضایی افزایش چشمگیری داشته و واکنش نهادهای فعال در این زمینه نیز، همتا با این روند رشد و توسعه بوده است.
در سال 2018، دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو، نخستین کنفرانس از مجموعه کنفرانس­ های نوین مختص حقوق وسیاست گذاری­ های فضایی را برگزار نمود. نخستین کنفرانس تحت این موضوع، در شهر مسکو از 11 لغایت 13 سپتامبر 2018 با محوریت توسعه تدریجی حقوق بین ­الملل فضایی تشکیل گردید. در این کنفرانس مباحث مختلفی نظیر مدیریت ترافیک فضایی، کاهش پسماندهای فضایی و جبران خسارات ناشی از آنها و کاوشگری، بهره­­برداری و بکارگیری منابع فضایی مورد بحث و بررسی قرار گرفتند. یکی از دستاوردهای مهم این کنفرانس، افزایش آگاهی نسبت به چالش­های موجود و احتمالی در عرصه فعالیت های فضایی بود. دیگر موفقیت قابل توجه این همایش، ارتقا همکاری بین ­المللی در حوزه­ های مرتبط با فضا در پرتو اهداف توسعه پایدار بود.
کنفرانس 2018 مسکو با هماهنگی دفتر سازمان ملل متحد در امور فضای ماورای جو و دولت فدراسیون روسیه و حمایت آژانس فضایی Roscosmos، وزارت امور خارجه روسیه و آکادمی Roscosmos برگزار گردید. دو نشست فوق الذکر تنها نمونه هایی از گردهمایی ها و انجمن های تشکیل شده در چند سال اخیر به منظور افزایش ظرفیتهای حقوقی و ارتقا سطح آگاهی کشورها و سایر کنش گران عرصه فضای ماورای جو نسبت به ساختار حقوقی ابعاد مختلف فعالیت های فضایی و موضوعات مرتبط با آنها محسوب می گردند. سخن گفتن درباره کلیه تحولات و اقدامات صورت گرفته در دهه اخیر، به خصوص در زمینه بسترسازی حقوقی برای فناوری های نوظهور در عرصه فضانوردی و همچنین رخدادهای اقلیمی بر روی سطح زمین، نیازمند بحث فراوان بوده و خود به تنهایی شایسته مقالات و مباحث فراوانی است. اما به طور خلاصه می توان اذعان داشت که پس از ایجاد آخرین کنوانسیون الزام­آور در زمینه حقوق فضا، یعنی موافقتنامه ماه 1979، دولت­ها و سازمان های بین المللی به این نتیجه رسیده­اند که ظرفیت­سازی حقوقی و افزایش آگاهی و همکاری در حقوق بین ­الملل فضا نیازمند اتخاذ رویکردی منعطف­تر است که در تضاد با منافع کشورها نبوده و آنها را مجبور به پذیرش یک سری مقررات و محدودیت­های خاص نمی­کند. در همین راستا،‌ رویکرد رایج در دو دهه اخیر، استفاده از حقوق نرم یا به عبارت دیگر، ‌تنظیم اسناد غیر الزام­آور برای ایجاد نوعی عرف و نهادینه کردن برخی اصول رفتاری در عرصه فعالیت ­های فضایی در طول زمان و به صورت تدریجی است.  

دفعات مشاهده: 347 بار   |   دفعات چاپ: 9 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر