• دوشنبه ۱۸ آذر ۱۳۹۸
  • |

آمار سایت

  • تمام بازديد‌ها: 1683203 بازدید
  • بازديد 24 ساعت قبل: 3062 بازدید
  • مهمانان حاضر در زیرپورتال: 83 کاربر
  • کاربران حاضر در زیرپورتال:0 کاربر

ورود به سایت

کاربرد فن آوری فضایی در پایش پوشش های جنگلی

تعریف جنگل
جنگل به عنوان یکی از پنج منابع طبیعی جهان به منطقه ای گفته می شود که پوشیده از درخت و درختچه و سایر گیاهان است و به صورت یک اکوسیستم طبیعی و پیچیده ای است که با جانوران اشتراک زیستی دارد. دو سوم از جنگل های جهان در ده کشور پراکنده شده اند که ایران در میان آن ها نیست و به عنوان منطقه ای با پوشش جنگلی اندک، شناخته شده است (سرانه جنگل در دنیا  0.62 هکتار است ولی در ایران 0.17 هکتار می باشد).
تاثیرات جنگل بر اطراف خود
  • تعدیل آب و هوا
جنگل هوا را معتدل می کند بطوریکه حداکثر را کاهش و حداقل دما را افزایش می دهد. درختان جنگل کربن دی اکسید موجود در جو زمین را جذب کرده و گازهای گلخانه را کاهش می دهد. همچنین درختان جنگل برای تبخیر و تعرق نیاز به حرارت دارند که از هوای پیرامون خود گرفته و نیز شاخ و برگ های آن مانع تابش آفتاب به زمین شده و آن را سردتر می کند.
  • بارندگی
اجزای هوایی درختان همواره از هوای اطراف خود مانند بخار آب تاثیر می گیرند و باعث کاهش گرما و سردتر شدن هوای اطراف خود می شود، در نتیجه بخار آب کمتری را نگه داشته و زودتر اشباع شده و در نهایت می تواند تاثیر متقابلی بر توده هوای در حال حرکت در مناطق جنگلی گذاشته و ریزش باران را به دنبال داشته باشند. جنگل مانند کوهستان مانعی در مقابل ابرها هستند و باعث افزایش بارندگی می‌شود.
  • کاهش سرعت باد
درختان جنگلی با شاخ و برگ خود می توانند سرعت بادها را کاهش دهند. یکی از شیوه های اصولی کنترل اراضی تحت فرسایش بادی ایجاد باد شکن از طریق کاشت درختان است.
  • حفظ خاکها
درختان جنگلی می توانند با ریشه های خود، خاک را حفظ کرده و مانع ایجاد فرسایش شوند. همچنین با کاهش سرعت جریان آب در سطح خاک به نفوذ بیشتر آب به داخل زمین کمک نموده و  از وقوع سیلاب جلوگیری می کنند. این درختان با ریشه های خود ذرات خاک را بهم پیوسته و مانع بروز گردو غبار می شوند. تجزیه لاشبرگ و بقایای گیاهی و تبدیل آن به هوموس غنی از ازت و مواد غذایی یکی دیگر از ویژیگی خاک های مناطق جنگلی است.
  • تغذیه آب های زیرزمینی
جنگل ها مانع برخورد مستقیم قطرات باران به زمین شده و علاوه بر جلوگیری از فرسایش خاک باعث نفوذ آرام آب به داخل زمین و تغذیه سفره های زیرزمینی نیز می شوند. علاوه بر این لاشبرگ‌های کف جنگل مانند اسفنج عمل می‌کنند و آب را در خود نگه داشته و بداخل زمین نفوذ می دهد.

فواید جنگل
  • تنوع زیستی و حفظ ذخایر ژنتیک گیاهی و جانوری- تنوع زیستی گونه‌های گیاهی و جانوری و میکروارگانیسم‌های جنگل ها به ویژه جنگل های ایران بسیار بالا است و شامل انواع گونه های مختلف درخت، درختچه و گونه علفی و همچنین جانوری می باشد که در دنیا بی نظیر است. هرچه تنوع گونه‌ای بیشتر باشد، زنجیره‌های غذایی، طولانی تر و شبکه های حیاتی، پیچیده‌تر و در نتیجه محیط  پایدارتر و دارای خود تنظیمی بالاتری است.
  • تولید دارو - در جنگل ها بسیاری از گونه های گیاهی با جنبه های دارویی یافت می شوند. استفاده از فراورده های گیاهان اعم از ساقه، ریشه، گل، میوه آنها تا صمغ و شیرابه، رزین و سایر فرآورده های زیستی که مصارف دارویی و صنعتی و خوراکی از دیرباز در کشورهای جهان از جمله در کشور ایران نیز مرسوم بوده است.
  • تولیدات صنعتی- فرآورده های چوبی، کاغذ و مقوا، روغن کشی،صنایع سلولزی، صنایع شیمیایی و ساختمانی و...
  • اکوتوریسم - توجه به صنعت اکوتوریسم در مناطق جنگلی به ویژه در کشورهای توسعه یافته، درآمد زایی چندین برابر نسبت به برداشت چوب از درختان جنگلی، داشته است.
نقشه جهانی پراکندگی جنگل ها
پراکندگی انواع جنگل ها در جهان از استوا به طرف قطب های زمین
  1. جنگل های بارانی استوایی
 این جنگل ها در 20 درجه عرض شمالی و جنوبی استوای زمین را می پوشاند و به علت بارندگی زیاد زیستگاه بسیاری از گیاهان و درختان است. جنگل بارانی آمازون خود به تنهایی شامل حدود 10 درصد از مجموع گونه های شناخته شده در جهان است. در مناطق کوهستانی این نواحی تا حدود ۲۰۰۰ متر بالا تر از سطح دریا، جنگل های ابری یا Cloud Forest  تشکیل می شود که مهمترین گونه آن نوعی از درخت ارس است. با اینکه جنگل های بارانی کمتر از 2 درصد از کل سطح زمین را پوشش میدهند،ولی محل زندگی 50 درصد از گیاهان و حیوانات کره زمین هستند .بیشترین تمرکز نوار جنگلی استوائی در آمریکای جنوبی از جمله در کشور برزیل، آفریقای غربی و مرکزی در کنگو و آسیای جنوب شرقی در اندونزی می باشد که از نظر تنوع زیستی و ژنتیکی و گیاهان داروئی اهمیت دارند. نقش این جنگل ها در اقلیم کره زمین بسیار حائز اهمیت است و در حال حاضر حفاظت از آن و استفاده از اطلاعات ژنتیکی و خواص داروئی گیاهان جنگلی و حفظ تعادل زیستی بین گیاهان و جانوران وحشی این منطقه جزء اهداف کلی کشورهای جهان است.
نقشه جهانی پراگندگی جنگل های بارانی
  1. جنگل های نیمه استوایی
این جنگل ها دارای دو فصل بارانی و خشک دارد که بین 2 تا 7 ماه طول می کشد و اغلب گونه های گیاهی آن که تنوع کمتری نسبت به جنگل های استوایی دارد، در فصل خشک خزان می کنند. در مناطقی که تحت تاثیر جزر و مد دریا قرار دارند یک تیپ رویشی خاصی بوجود می آید که بنام جنگلهای مانگرو یا جنگلهای ماندابی معروف است .
نقشه جهانی جنگل های نیمه استوایی
  1. جنگلهای همیشه سبز مدیترانه ای
این جنگل ها با تابستان های گرم و خشک و زمستان هایی که دمای آن بندرت به صفر درجه رسیده و متوسط گرمترین ماه سال در آنجا بین 23 تا 28 درجه است، همچنین  ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیمتر بارندگی دارد. ارتفاع درختان بسیار زیاد است و برخی از آن ها به 70 تا 80 متر نیز می رسد. معروف ترین گونه های این جنگل ها درختان زیتون و بلوط هستند. پراکنش این جنگل ها در مدیترانه، آفریقای جنوبی، استرالیا، نواحی مرکزی شیلی و کالیفرنیای آمریکا می باشد.
نقشه جهانی جنگل های مدیترانه ای
  1. جنگل های پهن برگ مناطق معتدله
این جنگل ها در مناطق معتدله بین عرضهای جغرافیایی بین ۳۰ تا ۵۰ درجه و در فاصله بین جنگلهای مدیترانه ای و جنگلهای سردسیر شمالی، پراکنده هستند که شامل درختان با ارزش راش، بلوط، ممرز، افرا ، نارون، توسکا، زبان گنجشک و... می باشند. اکثر جنگل های پهن برگ نیمکره شمالی جزء این جنگل ها هستند از جمله جنگل های شمال ایران. علاوه بر آن در ایران درختان شمشاد بی نظیر یافت می شود که یکی از گونه های مهم صنعتی می باشند.
نقشه جهانی جنگل های پهن برگ مناطق معتدله
  1. جنگلهای سوزنی برگ
این جنگل ها در نیمکره شمالی در عرض های شمالی 50 درجه به بالا و در دمای بین 10 تا 18 درجه و میزان بارندگی 1000 میلی متر، گسترش داشته و عمدتا در کشورهای آمریکای شمالی و اسکاندیناوی و قسمتی از اروپای مرکزی و شمال روسیه پراکنده اند، مانند درختان کاج جنگلی، بید و صنوبرهای پهن برگ.
نقشه جهانی جنگل های سوزنی برگ
پوشش جنگلی در ایران
با وجود اینکه دو سوم مساحت ایران را مناطق بیابانی، نیمه بیابانی، کویر ها و استپ ها، پوشانده است با این حال یکی از غنی ترین پوشش های گیاهی را در خاورمیانه دارد و باعث شده گیاه شناسان ایرانی و غیر ایرانی علاقه بسیاری به تحقیق در مورد اجتماع گیاهی ایران داشته باشند. حدود 8.8 درصد از مساحت ایران را جنگلها تشکیل میدهند (در این مورد آمارها متفاوت است و همچنان نیز در حال کاهش است). ایران یکی از سرزمین های سر سبز جهان بوده (به استناد نوشته مورخین و جغرافیدانان) ولی بتدریج با دخالت های انسانی این مقدار به میزان زیادی کاهش یافته است. به گفته یکی از جنگل شناسان ایرانی مهندس کریم ساعی، در گذشته سطح جنگل های ایران بیش از 30 میلیون هکتار بوده است و حتی یکی از جغرافیدان آلمانی مساحت جنگل های را تقریبا 80 میلیون هکتار برآورد کرده بود و با مقایسه میزان جنگل های فعلی، می توان میزان نابودی این پوشش گیاهی با ارزش را تصور کرد. لازم به ذکر است که برآورد وسعت جنگل های ایران در سال 1343 از طریق عکسبرداری هوایی و در سال 1373 با تصاویر ماهواره ای، انجام گرفته است.
جنگل های ایران
  • جنگل های ارسباران
جنگلهای نیمه مرطوب ارسباران که در استان آذربایجان غربی و شمال غرب استان اردبیل واقع شده و دارای سه اقلیم خزری،قفقازی و مدیترانه می باشد. با توجه به تغییرات ارتفاعی آن از سطح دریا (265 تا 2960 متر) از تنوع گیاهی و جانوری مختلفی برخوردار است به همین دلیل از سال 1976 از سوی یونسکو به عنوان یکی از ذخیره گاه های زیست کره (بیوسفر) اعلام شده است. گونه های اصلی ناحیه ارسباران بلوط سیاه، بلوط سفید، ممرز، سرخدار و افرا میباشد.بطور کلی بیش از 755 گونه گیاهی در این منطقه شناسایی شده است.
تصویر ماهواره ای سنتینل (2018) از جنگل های ارسباران
  • جنگل های هیرکانی
این جنگل ها به صورت نوار سبزی در حاشیه جنوبی دریای مازندران از آستارا تا گلی داغ در گلستان، در استان‌های گیلان، گلستان، مازندران، خراسان شمالی و سمنان قرار دارند. تنها 7% از این جنگل ‌ها در سال 1398 در یونسکو به ثبت جهانی رسیده است. بقیه آن که بخش بزرگ‌تری را شامل می شود، به خاطر نداشتن استاندارد کافی از ثبت جهانی محروم ماند. ثبت جهانی ایران را متعهد می کند که در این مناطق درختی قطع نشود، اجازه تغییرکاربری و تبدیل آن به مزارع کشاورزی، باغات و سکونت گاه ها داده نشده و ورود و دفن پسماند و تزریق شیرابه آنها، ورود دام،  قاچاق چوب های جنگلی و.... در آن ممنوع گردد. این جنگل ها با قدمت 40 میلیون ساله از نظر تنوع زیستی، گونه های مختلف گیاهی در دنیا بی نظیر است و درختانی مرتفع و با قدمت زیاد از جمله درختان سرخدارهای هزار ساله و بلوط های 500 ساله و راش های 300 ساله را شامل می شود.همچنین بیش از 80 گونه درختی پهن برگ، 4 گونه سوزنی برگ و 50 گونه درختچه ای تاکنون در آن شناسائی شده که غالباً از تیپ های راش، ممرز، بلوط بلندمازو، افرا، توسکا می باشند.لازم به ذکر است که طی 40 سال حدود 50 درصد از حجم این جنگل ها کاسته شده است و همچنان به طور مستمر مورد بهره برداری های سنگین و تغییر کاربری قرار دارند که بصورت گسترده ای پیامد هایی نظیر سیل، رانش زمین، توفان، خشکسالی های مکرر و جنگل سوزی های وسیع را بدنبال داشته است.
موزاییک تصاویر جنگل های هیرکانی (لندست 8 201)
  • جنگل های ایران-تورانی
ناحیه‌ی رویشی ایران تورانی بصورت پراکنده با گونه های متفاوت در بخش های عمده فلات مرکزی ایران از شمال غرب تا شمال شرق و در بین رشته کوه های البرز و زاگرس،در دو ناحیه کوهستانی با آب و هوای سرد و منطقه جلگه ای با آب و هوای بیابانی، گسترده شده است.آخرین نسل این جنگل ها به علت تخریب، تغییر کاربری، فرسایش خاک، کاهش بارندگی و آب قابل دسترس برای رشد و عدم توانایی در رویش مجدد، رو به نابودی هستند. جنگل های ارس، پسته و بادام عمده ترین تیپ گیاهی در این منطقه از جمله در استان خراسان هستند .
  • جنگل های زاگرس
این جنگل ها که40% از جنگل های ایران را شامل می شوند با قدمت بیش از 5000 ساله، براثر بارش های جریانات مدیترانه ای و دریای سیاه در استان های آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، فارس، کهگیلویه و بویر احمد و قسمتی از اصفهان پراکنده شده‌اند. درختان عمده این مناطق، انواع درختان بلوط است ولی به علت آتش سوزی های مداوم (برای تامین سوخت و سایر مصارف)، افزایش دما، کاهش بارندگی، چرای بی رویه، خشکیدگی درختان به علت آفات مختلف و... از مساحت آن ها کاسته شده است.
موزائیک تصاویر ماهواره ای لندست 2018 استان چهار محال و بختیاری و درختان بلوط آن که براثر خشکسالی های پی در پی گرد و غبار، آفات و آتش سوزی ها در معرض نابودی هستند.
  • جنگل های منطقه خلیج فارس - عمانی
این جنگل ها در بخش هایی از جنوب غرب و سواحل جنوبی ایران، گسترش یافته است. گونه های گیاهی کنار، کهورک و نخل در بخش ساحلی خلیج فارس از قصر شیرین تا نزدیکی مرز استان بوشهر و هرمزگان، و گونه های کهور ایرانی و انواع آکاسیا در سواحل دریای عمان که شامل بخش هایی از استان هرمزگان تا سیستان و بلوچستان می باشند، گسترش یافته است. جنگل های مانگرو با دو گونه چندل و حرا که در ناحیه جزر و مد رشد می کنند، از مهمترین رویشگاه های این منطقه است. جنگل های حرای جزیره قشم به عنوان بزرگترین جنگل حرای دنیا به عنوان ذخیره گاه زیست کره به ثبت رسیده است.
تصویر ماهواره ای لندست از جنگل های مانگرو در شمال جزیره قشم
استفاده از داده های ماهواره ای در پایش جنگل های ایران
امروزه جنگل‌ها در چرخه زیست‌ محیطی و هیدرولوژی و نقش موثر آنها در کنترل سیل و فرسایش، جایگاه ویژه ای دارد، بطوریکه برای مدیریت جامع آب و خاک در حوضه های آبخیز و سازماندهی آنها، باید از وضعیت کاربری اراضی و تعیین محدوده های زمین های کشاورزی، جنگل ها و مراتع، اطلاع دقیق داشت. این محدوده ها به کمک فن آوری فضایی و استفاده از تصاویر ماهواره ای بسیار دقیق تر مشخص شده و تغییرات آن بخوبی پایش می شود. در سال های اخیر به ویژه جنگل های ایران به دلایل مختلف از جمله سد سازی ، تغییر کاربری، آتش سوزی های عمدی و غیر عمدی و...در حال نابودی است. با توجه به دسترسی به داده ها و تصاویر ماهواره ای با توان تفکیک های متفاوت مربوط به سال های قبل و مقایسه آن با سال های اخیر می توان به روند تخریب آن ها پی برده و مساحت این تخریب ها را محاسبه نمود و مدیریت بهیه و ارزیابی جنگل را به اجرا در آورد.
تصویر ماهواره ای سنتینل 2019 سد گلستان تصویر ماهواره ای لندست 2000 سد گلستان
تصویر ماهواره ای سنتینل 2019 سد وشمگیر تصویر ماهواره ای لندست 2000 سد وشمگیر
در تصاویر ماهواره ای بالا، بر اثر ساخت سد، جنگل و زمین های کشاورزی در استان گلستان از بین رفته است.
در جدیدترین نقشه های کاربری اراضی جهان که توسط آژانس فضایی اروپا (ESA) بر اساس داده های ماهواره ای Proba-V در سال 2015، تهیه گردیده است، مساحت جنگل ها، بیشه زارها، زمین های کشاورزی،استپ ها و تالاب ها و.. محاسبه شده است. در نقشه های کاربری اراضی ایران، مساحت ها بسیار متفاوت هستند و به نظر می رسد این نقشه ها با توجه به داده های ماهواره های جدید باید به هنگام شوند. با وجود اینکه درصدهای ذکر شده در این نقشه ها ممکن است خطا داشته باشد، ولی همین اختلاف مساحت، می تواند محققین را تشویق نماید تا مساحت واقعی به ویژه مساحت جنگل های ایران را محاسبه نمایند تا این همه آمارهای متفاوت ارائه نگردد.
کاربری اراضی کل ایران و همچنین برخی از استان ها که با استفاده از داده های ماهواره ای Proba-V تهیه شده است (سال 2015)
همانطور که در نقشه فوق مشاهده می شود تنها 1.96% مساحت ایران را جنگل پوشانده است یعنی 3289470 هکتار پوشش جنگلی دارد. همانطور که ذکر گردید این نقشه ها با داده های سال 2015 تهیه شده است که باید با تصاویر ماهواره ای جدیدتری که در دسترس است از جمله سنتینل 2 و بازدیدهای زمینی، مورد بررسی قرار گیرد ولی بهر حال فقر پوشش جنگلی را نشان می دهد.

کلیدواژه ها: پوشش جنگلی | سازمان فضایی ایران | سنجش از دور | مدرسه سنجش از دور | جنگل | پوشش گیاهی | مقطع کاربرد سنجش از دور |



CAPTCHA

دفعات مشاهده: 328 بار   |   دفعات چاپ: 6 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر