• پنجشنبه ۳۰ آبان ۱۳۹۸
  • |

آمار سایت

  • تمام بازديد‌ها: 1640591 بازدید
  • بازديد 24 ساعت قبل: 1026 بازدید
  • مهمانان حاضر در زیرپورتال: 10 کاربر
  • کاربران حاضر در زیرپورتال:0 کاربر

ورود به سایت

گفتگو با سرکار خانم مهندس فرزانه رحیمی، کارشناس اداره مهندسی خدمات سنجش از دور در مورد چالش های زیست محیطی

امروزه معضلات محیط زیست و تنوع آن برای کلیه ساکنین کره زمین به بحرانی تبدیل شده که بصورت روزانه با آنها درگیر هستیم. در خصوص این بحران ها، مصاحبه ای با سرکار خانم مهندس فرزانه رحیمی کارشناس اداره مهندسی خدمات سنجش از دور انجام گرفت که در ادامه به آن می پردازیم.
سرکار خانم مهندس فرزانه رحیمی، کارشناس اداره مهندسی خدمات سنجش از دور

ممکن است تعریف جامعی از محیط زیست ارائه دهید؟
محیط زیست به روابط و بر هم کنش میان انسان و طبیعت که شامل سنگ کره (لیتوسفر)، آب کره (هیدروسفر)، هواکره (اتمسفر) و بیوسفر، و اکوسیستم های گوناگون آن می باشد، اطلاق می شود.

در حال حاضر بحران های محیط زیست جهان و ایران چیست؟
سالیان سال است که انسان بر روی زمین زندگی می کند خود را با تغییرات محیط زیست اطراف خود وفق داده است به عنوان مثال در حالی که کشورهای دارای بارش و منابع آب فراوان، زندگی را در کنار  رودخانه ها بنا کرده اند، در ایران که در منطقه ای خشک و گرم واقع شده علاوه بر سکنی گزیدن در اطراف رودخانه ها، آب را با تکنولوژی قنات یعنی با حفر کانال های زیرزمینی از اعماق زمین به دشت ها آورده و نیاز آبی خود را برای آب شرب و کشاورزی برطرف کرده است. ولی در حال حاضر ما بیش از توان طبیعی هر منطقه ای از آن بهره برداری کرده و به آن آسیب رسانده ایم (ردپای اکولوژیکی). همین باعث شده است که بحران های زیست محیطی فراوانی پیش روی ما قرار گیرد.

ممکن است برخی از بحران هایی را که با آن مواجهیم توضیح دهید؟
انسان و هر آنچه که در روی زمین است از جمله خاک، آب، هوا، مانند زنجیره ای با تعادیل در کنار هم قرار گرفته و به هم پیوسته اند. به هم خوردگی این پیوستگی می تواند همه چارچوب های فلسفه زندگی روی زمین را برهم برند. باید بپذیریم که پیشرفت و توسعه نیز باید روندی پایدار داشته باشد و منابع روی زمین برای نسل های آینده نیز باقی بماند (توسعه پایدار). استفاده بیش از حد و ناآگاهانه و تخریب هر کدام از این منابع می تواند بر منابع دیگر و بر حیات انسان تاثیر بگذارد. برخی از این بحران ها که در ایران درحال وقوع بوده و مولفه انسانی نیز آن را تشدید کرده است عبارتند از :
  • بحران کم آبی- همانطور که اخیرا" موسسه منابع آب جهانی اعلام کرده است ایران در رتبه پنجم از جدول کشورهایی است که با تنش آبی روبرو هستند، یعنی ما بیش از 80% از منابع آب تجدیدپذیر خود را مصرف کرده ایم. حتی حدود 170 میلیارد متر مکعب برداشت اضافه از آب های زیرزمینی داشته ایم که به علت کمبود بارش ها و افزایش دما و در نتیجه بروز خشکسالی های اخیر، این برداشت ها همچنان ادامه دارد. تنش آبی می تواند باعث کوچ و مهاجرت مردم از نقاط کم آب و دارای مشکل به نقاطی شود که بحران های زیست محیطی کمتری دارند.
  • بحران جنگل زدایی- با توجه به نظر محققین، آمارها و حتی داده های بین المللی در گزارشات فائو، وضع جنگل های ایران رو به وخامت است و در چند دهه اخیر میزان آن ها به نصف رسیده است. برداشت چوب از جنگل ها و قطع درختان سال به سال بیشتر می شود به ویژه در جنگل های هیرکانی با قدمت 40 میلیون ساله که از نظر ذخیره ژنتیکی بسیار اهمیت دارد. همچنین آتش سوزی ها در جنگل ها بر اثر عوامل مختلف انسانی یا بصورت غیر عمدی دیگر هر روزه رخ می دهد. علاوه بر آن برای ساختن هر یک از سدهای مهم کشور صدها اصله درخت قطع و نابود شده است. این معضلات تنها شامل جنگل های شمال نمی شود بلکه جنگل های زاگرس به ویژه جنگل های بلوط، ارسباران، ایرانی- تورانی، خلیج‌ عمانی و حرا نیز بی نصیب نمانده اند. فوائد این جنگل ها از جمله تولید اکسیژن، جذب دی اکسید کربن، ذخیره سازی آب، کاهش گرمای هوا، حفاظت از تنوع زیستی، تثبیت خاک و هزاران فایده دیگر براحتی نادیده گرفته شده است.
  • بحران گردو غبار- گردو غبار از پدیده های رایج مناطق خشک و نیمه خشک است. اکثر استان های کشور ما با شدت و ضعف های متفاوت درگیر این بحران هستند. کم آبی دریاچه ها، خشک شدن رودخانه ها و تالاب ها و عدم تامین حق آبه آنها، کاهش پوشش گیاهی و... عامل بروز گردو غبار های داخلی در کشور هستند. برای مقابله با آن و با مکانیابی کانون های شروع گردو غبار، می توان برای هر منطقه ای راهکاری متفاوت داشت از جمله کاشت پوشش گیاهی بومی آن مناطق تا خاک را تثبیت کنند. در روزهای اخیر شاهد وزش طوفان گردو غبار در سیستان و بلوچستان هستیم که براثر وزش بادهای 120 روزه است ولی موج گرمای شبه قاره هند که این منطقه را نیز متاثر کرده است، همچنین فرسایش خاک و تخریب پوشش گیاهی این منطقه از ایران باعث شده حتی نه فقط 120 روز بلکه در تمام مدت سال بوزد که سلامتی ساکنین این منطقه را تحت تاثیر قرار داده است.
  • بحران خشکسالی- بحران خشکسالی مهمترین بحران زیست محیطی و بزرگترین چالش کنونی ایران در همه ابعاد می باشد. علاوه بر ویژگی های خاص جغرافیایی و توپوگرافی ایران و واقع شدن آن در کمربند خشک نیمکره شمالی (نوار بیابانی در ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی و منطقه پرفشار)، همچنین افزایش دمای زمین، تغییر در رژیم بارش در ایران و نوسانات شدید بارندگی در مقیاس های سالانه، فصلی و روزانه موجب عدم اطمینان نسبت به دریافت حداقل بارندگی برای رفع نیاز های مصارف کشاورزی، تغذیه آب های سطح و زیرزمینی و آب شرب، شده است. دست کاری در نظام هیدولوژیکی مانند تخریب خانه رودها با ساخت سدها، قطع درختان با مقاصد مختلف، استفاده از 80% منابع آب زیرزمینی و ... این بحران را تشدید کرده است. این بحران حیات کشاورزی، تنوع زیستی و زندگی مردم را به مخاطره انداخته است. به طوریکه بسیاری از ساکنین مناطق خشک و بیابانی مجبور به ترک محل زندگی خود شده اند.
  • تشدید سیلاب ها- طی دهه های اخیر ژریم بارش ایران نامنظم تر شده و دیگر زمان بارش ها از نیمه آبان تا نیمه اردیبهشت نیست و در دوره کوتاه تری رخ می دهد و حداقل بارش ها به زیر 200 میلی متر رسیده است. بطور کلی بارش ها در ایران  20% کاهش یافته ولی وقوع سیلاب چندین برابر شده است. سیل نتیجه رفتار ما با طبیعت است. بسیاری از سیلاب دشت های ما توان پذیرش سیل و عبور از آن را داشته اند ولی به علت ساخت و سازها در حریم و بستر رودخانه ها، ساختن سدها، تخریب پوشش گیاهی و جنگل ها و به دنبال آن فرسایش خاک، دو برابر شدن سطح زیر کشت، (تبدیل مراتع و جنگل ها به زمین های کشاورزی)، این مناطق توان جذب آب را ندارند. تالاب ها می توانند نقش مهمی در جذب بخشی از آب سیلاب ها داشته باشند و آب را داخل خود نگه دارند، ولی با خشک شدن آنها، سیل ها تشدید گردیده است.
  • بحران فرسایش خاک - میزان فرسایش خاک در جهان 24 میلیارد تن است و سهم ایران از آن 2 میلیاردتن می باشد، بنابراین فرسایش خاک از  بحران نیز گذشته است. این فرسایش براثر از میان رفتن پوشش گیاهی، تغییر کاربری رویشگاه ‌های طبیعی و اراضی کشاورزی، جنگل زدایی و شهرسازی های بی رویه و بسیاری دیگر از موارد است. علاوه بر آن با هر سیلی بخش بزرگی از خاک های مرغوب از بین می رود و به رودخانه ها و پشت سد ها می ریزد.
  • فرونشست دشت های کشور- در بسیاری از دشت های کشور از جمله تهران، مشهد، رفسنجان، همدان، کرمان، اردبیل و... پدیده فرونشست رخ داده است. این دشت ها آبخوان هستند یعنی آب ها در زیر آن ذخیره شده اند و ما بدون توجه وارد خانه آب شده و آب ها را برداشت کرده ایم، در نتیجه این آبخوان ها خالی شده و نشست کرده است. نرخ فرونشست بیش از 4 میلی متر درسال در دنیا بحران محسوب می شود ولی در ایران این نرخ در برخی دشت ها به 140 برابر نیز رسیده است. فرونشست ها می تواند خطرات بسیاری برای ساکنین این دشت ها و بسیاری از زیرساخت های شهری از جمله خطوط حمل و نقل، خطوط انتقال نیرو، جاده ها و... داشته باشد و بطور متوسط هرساله دشت های کشور حداقل 35 سانتی متر دچار فرونشست می شوند که البته نرخ آن در دشت های مختلف متفاوت است بدین علت از 609 دشت یا آبخوان کشور حدود 381 دشت در مرحله ممنوعه و قرمز قرار گرفته است و دیگر قابلیت برداشت آب را ندارند بقیه دشت ها هم یا سکنه ای نداشته و یا آبخوان ندارند.
  • بحران گرمایش زمین- زمین سال به سال گرم تر می شود که یکی از مهمترین علل آن نیز انتشار گازهای گلخانه ای از جمله دی اکسید کرین است که ایران جزوه ده کشور اول دنیا از نظر انتشار این گاز است. از ده سال گرم ترین سال های تاریخ زمین، نه تا در همین ده سال  اخیر بوده است. سال به سال رکوردهای گرمای تازه ای به جای می ماند. سال 2019 رکورد 2016 را شکست (ماه ژوئیه امسال گرمترین ماه در تاریخ بوده است که تا کنون ثبت شده است) و همین طور سال 2016 رکورد 2015 و سال 2015 رکورد 2009 را. مدل های اقلیمی می گویند که تابستان های گرمتری در پیش است. تبعات این گرمایش می تواند ذوب برفها، بالا آمدن سطح دریاها، افزایش آلایندگی ها، افزایش آتش سوزی ها و ورود مجدد دی اکسید کربن موجود در هوا که خود باعث گرمایش بیشتر زمین می شود، خشک شدن تالاب ها،کاهش بارندگی و اثر آن بر کشاورزی، الگوهای نامنظم بارش ها که باعث می شود در برخی مناطق خشکسالی شدیدتر شده و در برخی مناطق بارش بیشتر خواهد شد که به بروز سیلاب های مخرب می انجامد.

کدام از این بحران های زیست محیطی را می توان با داده های ماهواره ای پایش نمود؟
در واقع ماهواره ها مانند چشمانی هستند که از فضا بر تغییرات زمین نظارت می کنند، هیچ تغییر و تخریبی از چشم آن ها دور نمانده و می تواند تمام معضلاتی که محیط زیست ما با آن مواجه است، بصورت مستمر پایش کند. در اینجا می توان به ذکر مواردی از انها پرداخت مانند سنجش آلایندگی هوا که از سالیان پیش زندگی و سلامتی بشر را به مخاطره انداخته است. سازمان های فضایی به علت واقف بودن به اهمیت دسترسی به هوای پاک، ماهواره هایی را به هدف سنجش آلاینده های هوا به فضا پرتاب کرده اند تا شاخص های آلودگی و شدت آنها را اندازه گیری کرده و میزان مرگ و میر را کاهش دهند و همچنان در تلاشند که کاربرد تصاویر ماهواره ای در این زمینه را ارتقاء بخشند. به عنوان مثال در اواخر سال 2017 ماهواره سنتینل 5 توسط سازمان فضایی اروپا به فضا پرتاب گردید که می تواند میزان و غلظت ذرات معلق در هوا همچنین منو اکسید کربن، نیتروژن، ازن، آیروسل‌ها را به ویژه در مناطق شهری با دقت زیادی پایش کند. همچنین تصاویر ماهواره های چند طیفی می تواند برای پایش میزان رسوبات معلق در آب، آلاینده های آب از جمله آلودگی به فلزات سنگین، لکه های نفتی، ورود پساب ها و حتی رد یابی جلبک هایی که براثر تغذیه از پساب ها در آب رشد کرده و معضل بزرگی را برای ساکنین مجاور بدنه آبی و آبزیان آن به وجود آورده، بما کمک کنند. برای شناسایی مناطق گرم به ویژه در کلان شهرها می توان دمای زمین را توسط باندهای حرارتی تصاویر ماهواره ای پایش نمود و برای کاهش حرارت منطقه تمهیداتی اندیشید. مورد دیگر شناسایی مناطق مستعد فرونشست با کمک تصاویر راداری و تعیین نرخ فرونشست با دقت بالا می باشد که می تواند در آن مناطق اقدام به تغذیه آبخوان ها نمود. همچنین تصاویر ماهواره ای تغییرات کاربری زمین، قطع درختان به ویژه در دل جنگل ها را پایش می کند. بعلاوه این داده ها قادرند فرسایش و رطوبت خاک، سطح زیر کشت، آفات گیاهی، پوشش برف و برآورد رواناب ها بعد از ذوب برف ها و بسیاری از موارد دیگر را سنجش نمایند.

آیا فن آوری فضایی و داده های ماهواره ای می تواند به مسئولین و مدیران برای ارائه راهکارها یی جهت حل این بحران ها کمک کند؟
اکثر کشورهای توسعه یافته و درحال توسعه، از فن آوری های نوینی مانند داده های ماهواره ای  برای حل مشکلات خود سود جسته و برای صرفه جویی در زمان و مکان و هزینه ها، استفاده از این امکانات را یک ضرورت می دانند. این فن آوری به مدیران کمک می کند که برای مواجه با بحران های زیست محیطی بصورت علمی برخورد کنند و هر برنامه ریزی چه در شهر و چه در روستاها و به طور کلی در کل کشور با توجه به توان طبیعی همان منطقه و در واقع آمایش سرزمین، در نظر گرفته شود. وقتی مدیریت با نگاه توسعه پایدار صورت گیرد دیگر اجازه برداشت از آب های زیرزمینی و حفره چاه، ساخت سد و تخریب خانه رود، ساخت و ساز در ارتفاعات و حریم و بستر رودخانه ها و...را نمی دهد و منابع طبیعی را نیز برای نسل های آینده حفظ می کند. در اینجا می توان مثال روشنی را ارائه داد. پیشرفت و توسعه شهرها، ازدیاد و تردد جمعیت ساکن در این شهرها، سبب تغییر اقلیم و افزایش دما و در نتیجه ایجاد جزایر حرارتی در این مناطق شده است که به آلودگی هوا، آب، آلودگی صوتی، کاهش کیفیت زندگی و شیوع بیماری های مختلف منجر گردیده. با استفاده از تصاویر ماهواره ای می توان به بررسی علل پیدایش این جزایر حرارتی پرداخت و به مدیران و تصمیم گیران کمک کرد تا راهکارهایی را برای کاهش دما اتخاذ کنند از جمله: بازبینی طراحی شهری بطوری که باد بتواند جریان داشته باشد، ایجاد کمربند پوشش گیاهی بومی هر منطقه در اطراف شهر به ویژه در اطراف اتوبان ها که علاوه بر کاهش آلودگی صوتی می تواند به کاهش دما و آلودگی هوا کمک کند، استفاده از مصالح ساختمانی مناسب و به رنگ روشن (حتی سقف ساختمان ها) که نور آفتاب را کمتر جذب کند. لازم به ذکر است که پیشینیان ما هزاران سال از مصالحی مانند آجر که گرمای ویژه بسیار نزدیک به خاک دارد، استفاده کرده اند که در برابر تغییرات آب وهوایی مقاوم بودند ولی اکنون ما در منطقه گرم و خشکی مانند تهران از شیشه های سراسری برای نمای ساختمان  ها استفاده کنیم که سبب افزایش دما در داخل ساختمان ها و مصرف بالای انرژی می شود. بسیاری از مواردی دیگر را می توان ذکر نمود که با داده های ماهواره ای قابل پایش و مدیریت است.


 

کلیدواژه ها: سنجش از دور | سازمان فضایی ایران | محیط زیست |



CAPTCHA

دفعات مشاهده: 491 بار   |   دفعات چاپ: 6 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر